Ultrasonografia to jedno z najczęściej wykonywanych badań obrazowych: jest bezbolesna, szybka i nie wykorzystuje promieniowania jonizującego. Mimo to wielu pacjentów jest zaskoczonych, że przed jednym badaniem trzeba głodować kilka godzin, przed innym wypić litr wody, a na kolejne można przyjść prosto z pracy. Wyjaśniamy, z czego wynikają te różnice i jak przygotowanie wpływa na jakość wyniku.
Dlaczego przygotowanie zależy od badanego narządu?
Aparat USG wysyła fale ultradźwiękowe, które odbijają się od tkanek i wracają do głowicy, tworząc obraz. Kluczowe jest to, przez co te fale muszą przejść. Płyny przewodzą ultradźwięki bardzo dobrze, tkanki miękkie – dobrze, natomiast powietrze i gazy niemal całkowicie je rozpraszają. Tam, gdzie w jelitach zalega gaz, na ekranie pojawia się „cień”, za którym lekarz nic nie widzi.
Przygotowanie ma więc dwa cele: usunąć przeszkody, takie jak gazy jelitowe, oraz stworzyć tzw. okno akustyczne, czyli przestrzeń wypełnioną płynem, przez którą fale łatwo dotrą do badanego narządu. Ponadto niektóre narządy zmieniają wygląd w zależności od tego, czy niedawno jedliśmy. Dlatego zalecenia różnią się w zależności od okolicy ciała.
Kiedy trzeba być na czczo?
Na czczo wykonuje się przede wszystkim USG jamy brzusznej. Zwykle zaleca się, by ostatni posiłek zjeść 6–8 godzin przed badaniem, dlatego najwygodniej umówić się na rano. Powody są dwa.
Pierwszym jest pęcherzyk żółciowy. Na czczo jest wypełniony żółcią i dobrze widoczny, co pozwala ocenić jego ścianę, obecność złogów czy polipów. Po posiłku kurczy się, by wydzielić żółć do dwunastnicy, i staje się trudny do oceny. Obkurczona ściana może też pozornie wyglądać na pogrubiałą.
Drugim powodem są gazy. Trawienie zwiększa ilość powietrza w jelitach, co utrudnia ocenę trzustki, aorty brzusznej czy węzłów chłonnych położonych głęboko w jamie brzusznej. Z tego samego powodu przed badaniem nie należy pić napojów gazowanych, żuć gumy ani palić papierosów. Niektóre pracownie zalecają dzień wcześniej lekkostrawną dietę bez roślin strączkowych, kapusty i świeżego pieczywa, a czasem także preparat zmniejszający wzdęcia. Można natomiast wypić niewielką ilość niegazowanej wody.
Na czczo wykonuje się również badanie dopplerowskie naczyń jamy brzusznej, np. tętnic nerkowych czy aorty.
Kiedy potrzebny jest pełny pęcherz?
Pełny pęcherz moczowy jest wymagany przy badaniu przez powłoki brzuszne narządów miednicy mniejszej: samego pęcherza, prostaty, macicy i jajników. Wypełniony moczem pęcherz działa jak okno akustyczne i jednocześnie odsuwa pętle jelit, które zasłaniałyby narządy położone za nim. Dopiero przy dobrym wypełnieniu można też ocenić ścianę pęcherza, uchyłki czy złogi, a po mikcji zmierzyć ilość moczu zalegającego.
Zazwyczaj zaleca się wypicie ok. 1–1,5 litra niegazowanej wody na mniej więcej godzinę przed badaniem i powstrzymanie się od oddania moczu. Pęcherz powinien być wyraźnie wypełniony, ale nie do granic bólu. Przy kompleksowym USG jamy brzusznej, obejmującym także nerki i pęcherz, często łączy się oba zalecenia: pacjent jest na czczo, ale ma pełny pęcherz.
Odwrotnie jest przy USG przezpochwowym. Tu głowica znajduje się blisko narządów rodnych, więc okno akustyczne nie jest potrzebne, a pełny pęcherz wręcz przeszkadza. Przed takim badaniem należy go opróżnić. Przy USG przezodbytniczym prostaty niekiedy zaleca się wcześniejsze wykonanie wlewki doodbytniczej.
Które badania USG nie wymagają przygotowania?
Bez specjalnego przygotowania wykonuje się większość badań narządów położonych płytko pod skórą lub niezwiązanych z przewodem pokarmowym. Należą do nich:
- USG tarczycy, ślinianek i węzłów chłonnych szyi,
- USG piersi – u kobiet miesiączkujących najlepiej między 5. a 10. dniem cyklu, gdy gruczoł jest najmniej obrzęknięty,
- USG stawów, mięśni, ścięgien i tkanek miękkich,
- USG jąder,
- badania dopplerowskie tętnic szyjnych oraz naczyń kończyn,
- większość badań USG w ciąży, poza niektórymi badaniami w jej wczesnym okresie.
Warto jedynie ubrać się tak, by łatwo odsłonić badaną okolicę, a przy USG stawów zabrać wcześniejsze wyniki i zdjęcia RTG. Każda pracownia, w której wykonuje się USG we Wrocławiu czy w innym mieście, przekazuje przy rejestracji szczegółowe wskazówki, dlatego warto zapytać o nie od razu przy umawianiu terminu.
Czy przed badaniem można przyjmować leki?
W większości przypadków tak. Leki przyjmowane na stałe, np. na nadciśnienie, choroby serca czy tarczycy, należy zażyć o zwykłej porze, popijając niewielką ilością niegazowanej wody. Nie zaburzy to badania, a ich pominięcie mogłoby zaszkodzić.
Szczególnej uwagi wymagają osoby z cukrzycą, zwłaszcza leczone insuliną lub lekami obniżającymi poziom glukozy. Wielogodzinne pozostawanie na czczo grozi u nich hipoglikemią. Najlepiej umówić się na wczesny poranek, wcześniej ustalić z lekarzem sposób dawkowania leków i mieć przy sobie coś słodkiego do zjedzenia zaraz po badaniu. Przed badaniem warto też poinformować o przyjmowanych lekach lekarza wykonującego USG.
Jak błędy w przygotowaniu wpływają na wynik?
Nieprawidłowe przygotowanie nie jest groźne dla zdrowia, ale może sprawić, że badanie straci wartość diagnostyczną. Po posiłku pęcherzyk żółciowy bywa niemożliwy do oceny, a w jego obkurczonym świetle łatwo przeoczyć drobne złogi. Gazy jelitowe mogą zasłonić trzustkę, przez co jej zmiany pozostaną niewidoczne. Niedostatecznie wypełniony pęcherz uniemożliwia ocenę jego ściany i utrudnia obrazowanie macicy, jajników czy prostaty.
W opisie badania pojawia się wtedy adnotacja o ograniczonej ocenie lub niewidocznych strukturach. W efekcie lekarz kierujący nie otrzymuje odpowiedzi na swoje pytanie, a pacjent musi ponownie zapisać się na badanie. Kilka godzin bez jedzenia czy szklanki wody wypite we właściwym momencie to niewielki wysiłek, który pozwala uzyskać rzetelny i pełny wynik już za pierwszym razem.